منطق بی‌رحم استثمار پشت چهره سرگرم‌کننده فرهنگ عامه | چرا «گناهکاران» به نظر ژیژک فیلم مهمی است؟
امسال یکی از فیلم‌هایی که در فصل جوایز مورد توجه قرار گرفت، فیلم ترسناک «گناهکاران» بود که با ۱۶ نامزدی در اسکار تاریخ‌سازی کرد. فیلسوف، نظریه‌پرداز، جامعه‌شناس، منتقد برجسته اسلوونیایی، اسلاوی ژیژک، به تازگی مقاله مهمی درباره این فیلم نوشته که رئوس آن را در ادامه می‌خوانید.
همشهری آنلاین: مقاله «گناهکاران: مبارزه طبقاتی، بلوز و خون‌آشام‌ها» نوشته ژیژک تلاشی است برای خوانش یک اثر هنری معاصر از دریچهٔ نظریهٔ انتقادی، با تمرکز بر سه محور به‌ظاهر نامرتبط اما درهم‌تنیده: مبارزهٔ طبقاتی، موسیقی بلوز و استعارهٔ خون‌آشام. ژیژک در این متن نشان می‌دهد که چگونه فرهنگ عامه—حتی ژانرهایی مانند وحشت یا روایت‌های خون‌آشامی—می‌تواند صحنه‌ای برای بازنمایی تضادهای عمیق سرمایه‌داری متأخر باشد.
نقطهٔ عزیمت او، مفهوم «گناهکار» است. از نظر ژیژک، در نظم ایدئولوژیک امروز، گناه دیگر صرفاً مقوله‌ای اخلاقی یا دینی نیست، بلکه سازوکاری سیاسی برای فردی‌سازی بحران‌های ساختاری است. در جامعه‌ای که نابرابری اقتصادی، استثمار و حذف سیستماتیک گروه‌های حاشیه‌ای ساختاری‌اند، سوژه‌ها تشویق می‌شوند مشکلات را به «خطای شخصی» یا «انحراف اخلاقی» فروبکاهند. بدین‌ترتیب، «گناهکار» کسی است که بار شکست‌های نظام را بر دوش می‌کشد و از تبدیل نارضایتی اجتماعی به مطالبهٔ سیاسی جلوگیری می‌کند.
ژیژک سپس به موسیقی بلوز می‌پردازد؛ ژانری که ریشه در تجربهٔ تاریخی رنج، بردگی و تبعیض دارد. به باور او، بلوز تنها بیان سوگواری یا اندوه نیست، بلکه شکلی از مقاومت نمادین است: تبدیل درد به فرم هنری، و در نتیجه ایجاد فاصله‌ای انتقادی با واقعیت. با این حال، سرمایه‌داری فرهنگی توانسته همین صدای مقاومت را نیز جذب و کالایی کند. آنچه زمانی فریاد اعتراض بود، اکنون می‌تواند به پس‌زمینهٔ مصرفی بدل شود. این جذب‌شدنِ اعتراض در مدار بازار، به‌زعم ژیژک، یکی از پیچیده‌ترین سازوکارهای ایدئولوژی معاصر است.
اما چرا خون‌آشام؟ ژیژک از استعارهٔ کلاسیک خون‌آشام—موجودی که از خون دیگری تغذیه می‌کند—برای توصیف منطق سرمایه استفاده می‌کند. سرمایه همچون خون‌آشام، نیروی حیات (کار، خلاقیت، زمان) را از سوژه‌ها می‌مکد و در عین حال خود را به‌مثابه امری طبیعی و اجتناب‌ناپذیر جلوه می‌دهد. در این چارچوب، وحشت نه در هیولای بیرونی، بلکه در سازوکار روزمرهٔ اقتصادی نهفته است. فیلم یا روایت «Sinners» بهانه‌ای می‌شود برای نشان دادن اینکه چگونه هیولاهای فرهنگی بازتابی از روابط واقعی قدرت‌اند.
یکی از نکات محوری مقاله، پیوند میان لذت و سلطه است. ژیژک یادآور می‌شود که ایدئولوژی امروز دیگر صرفاً از ما اطاعت نمی‌خواهد، بلکه ما را به «لذت بردن» فرامی‌خواند: لذت مصرف، لذت هویت فردی، لذت انتخاب. اما همین فرمان به لذت، به شکلی وارونه، ما را در چرخه‌ای از اضطراب و احساس کمبود گرفتار می‌کند. در چنین شرایطی، سوژه همزمان قربانی و همدست نظام است—هم خون‌داده و هم شیفتهٔ خون‌آشام.
مبارزهٔ طبقاتی در این متن نه به معنای تقابل سادهٔ دو گروه اجتماعی، بلکه به‌عنوان شکاف بنیادینی مطرح می‌شود که در دل تجربهٔ فرهنگی نیز حضور دارد. حتی روایت‌های ژانری، موسیقی مردمی یا اسطوره‌های عامه می‌توانند صحنهٔ این شکاف باشند. ژیژک استدلال می‌کند که بازخوانی رادیکال این آثار می‌تواند لایه‌های پنهان تضاد را آشکار کند و امکان تخیل سیاسی تازه‌ای را بگشاید.
در نهایت، مقاله بیش از آنکه تفسیری صرف از یک اثر خاص باشد، دعوتی است به دیدن امر سیاسی در دل فرهنگ روزمره. «گناهکاران»، «بلوز» و «خون‌آشام‌ها» سه نام برای یک مسئله‌اند: چگونه نظامی که بر نابرابری استوار است، همزمان رنج را تولید، آن را زیباسازی، و سپس بی‌خطر می‌کند. ژیژک با سبک جدلی و طنزآمیز همیشگی‌اش، خواننده را وادار می‌کند تا پشت چهرهٔ سرگرم‌کنندهٔ فرهنگ عامه، منطق بی‌رحم استثمار را بازشناسد—و بپرسد که آیا هنوز می‌توان راهی برای گسستن این چرخه تصور کرد یا نه.
کد خبر 1019499 منبع: همشهری آنلاین
-
آقای بازیگر به زندگی خود پایان داد
-
شهاب حسینی و رامبد جوان در مراسم چهلم یکی از جانباختگان | بازداشتی‌ها را آزاد کنید | ببینید
-
ماجرای تیراندازی به دختر ۱۳ ساله در ایل بختیاری | روایت «هستی و نیستی»
-
سینما در خطر است | اگر قیمت بلیت سینما ۱۰۰ درصد هم افزایش پیدا کند باز هم شکست می‌خوریم
-
پژمان جمشیدی با ۳ فیلم حریف اول همه ستارگان سینمای کمدی است
-
تام هنکس در نقش رئیس‌جمهور امریکا
-
لیدا سیگر، نویسنده کتاب‌های آموزش فیلمنامه‌نویسی، درگذشت | بسیاری از کتاب‌های او در ایران ترجمه شده بود
-
۷۰ میلیارد تومان کم است؛ با پرسپولیس قرارداد نمی بندم
-
فوری | ترامپ مردم ایران را تهدید کرد: روز بسیار بدی در انتظارتان خواهد بود اگر…
-
هشدار امنیتی مهم حزب‌الله عراق به ایران: مراقب مرزهای شمال غرب باشید؛ آمریکا قصد عملیات زمینی دارد
-
آیت‌الله خامنه‌ای فردی بسیار مقاوم است!
-
نتانیاهو دوباره درباره حمله به ایران حرف زد | با قدرتی پاسخ خواهیم داد که کسی نمی‌تواند تصور کند
-
سجده دانشجوی دانشگاه الزهرا به پرچم مقدس ایران
-
ترامپ برای صدور دستور حمله هوایی علیه ایران چشم به دهان این ۲ نفر دارد
-
ترامپ برای صدور دستور حمله هوایی علیه ایران چشم به دهان این ۲ نفر دارد
-
خلبان آمریکایی: پیام ایران چیزی نیست که بتوانیم دست کم بگیریم
-
فرمانده حمله احتمالی به ایران مشخص شد | دفاع تمام قد ترامپ از او
-
۷۰ میلیارد تومان کم است؛ با پرسپولیس قرارداد نمی بندم
-
هشدار امنیتی مهم حزب‌الله عراق به ایران: مراقب مرزهای شمال غرب باشید؛ آمریکا قصد عملیات زمینی دارد
-
صحنه در آغوش گرفتن سعید آقاخانی و دخترش در تلویزیون | ببینید
-
تماس فوری وزیرخاجه آمریکا با همتای سعودی ؛ جزئیات دقیق منتشر نشد
-
الجزیره: ایران تسلیم نمی‌شود | اطلاعات کمی از سلاح‌های ایرانی وجود دارد
-
پیغام ستاره خارجی: می خواهم برگردم استقلال | مشکل من ساپینتو بود | باشگاه رسما اقدام کرد
-
ماجرای زد و خورد ۳ ستاره پرسپولیس در رختکن | باشگاه واکنش نشان داد
Leave a Reply